محمّد ) پيوست . از حجم عظيم آثار و نوشته‌هاى متعدّد او چنين برمىآيد كه وى را فراغتى بسيار در دستگاه خواجه و پسرش بوده و او با اغتنام اين فرصت‌ها و پرهيز از كشمكشهاى معمول و اجتناب‌ناپذير در دستگاه حكومتى آن عصر به خلق آثارى خطير توفيق يافت . بعد از قتل خواجهء اخير الذّكر - از سال 736 هجرى به بعد - از احوال حمد اللّه مستوفى اطّلاع درستى در دست نيست . « 1 » ب ) آثار حمد اللّه مستوفى : با توجّه به آنچه در سرآغاز مقدّمه عرض شد ، به گواهى منابع تاريخى ، آثار خسران‌بار حملهء مغولان به سرزمينهاى اسلامى ، به‌ويژه ايران ، در وجوه فرهنگى ، علمى ، مدنى و ادبى ، بسيار دهشتبارتر از زيانهاى مادّى و انسانى آن بوده است . به نحوى كه مقايسهء آثار علمى و ادبى ادوار قبل از ايلغار مغول و دوران پس از آن ، اين انحطاط و تنزّل و سقوط ذّلت‌بار را به روشنى نشان مىدهد . باوجود اين جاى بسى شگفتى است كه دورهء حكومت ايلخانان بويژه دوران اخير آن را در سرزمين ما ، دست‌كم به لحاظ مضمون و محتوى و البتّه حجم ، بايستى « عصر طلايى علم و فنّ تاريخنگارى » خواند ، دورانى پربار با محصولاتى معظم و حجيم . در ميان مؤلّفات يادشدهء اين دوران تاريخ جهانگشاى جوينى ( به لحاظ بخش تاريخ مغول آن در ايران ) و جامع التّواريخ رشيدى ، كه متنى است جامع از تاريخ عمومى جهان ( البتّه به قدر ميسور و با گونهء تلقّى آن زمان از اين مضامين ) ، با حجمى در حدود پنج برابر جهانگشاى جوينى ، تاريخ وصّاف ( از باب حضور مصّنف آن در جمع خواصّ دستگاه خواجه رشيد الدّين فضل اللّه و پسرش غياث الدّين محمّد ، وزيران ايرانى ايلخانان مغول ) ، از اهمّ مصنّفات در فنّ تاريخنگارى آن عصر به شمار مىآيند . حمد اللّه مستوفى و آثارش نيز به دليل برخوردارى از مزاياى ويژهء هريك از آثار يادشدهء بالا ، به انضمام برخى ويژگيهاى ديگر ، جايگاهى قابل اعتنا و درخور بررسى دارد . 1 . تاريخ گزيده : اگرچه در نظر همگان به عنوان ملخّصى از تاريخ « عظيم الحجم » جامع التّواريخ رشيدى

--> ( 1 ) . نك . به تاريخ مغول ، عبّاس اقبال ، ص 522 و 524 .